सुरको पर्दापछाडि उभिएका एक कुशल शिल्पी रत्नबहादुर खड्गी - डा.टीका भण्डारी
एक्लै बस्दा सधैँ मलाई सम्झना तिम्रो ...
सङ्गीतको संसारमा केही नामहरू मञ्चको अग्रभागमा चम्किन्छन् । केही नाम भने पर्दापछाडि रहेर अरूका स्वरलाई उज्यालो बनाइरहन्छन् । उनीहरू आफैँ चर्चाको केन्द्रमा नदेखिए पनि उनीहरूको सिर्जनात्मक स्पर्शबिना धेरै गीतले आफ्नो पूर्णता प्राप्त गर्न सक्दैनन्। नेपाली सङ्गीतका यस्तै एक साधक थिए-रत्नबहादुर खड्गी।
एउटा गीतको सुन्दरता त्यसका शब्द र स्वरमा मात्र सीमित हुँदैन । शब्दले भावना जन्माउँछ, स्वरले त्यसलाई जीवन दिन्छ र सङ्गीत संयोजनले त्यस भावनालाई श्रोता हृदयसम्म पुर्याउने बाटो बनाउँछ । यही अदृश्य बाटो निर्माण गर्ने काममा खड्गीको योगदान उल्लेखनीय रह्यो । उनका सङ्गीत संयोजनमा बाँसुरीको मधुर स्पर्श, वाद्ययन्त्रहरूको सन्तुलित प्रयोग र भावअनुकूल ध्वनिविन्यास उनका चर्चित पक्ष हुन् । गीतको मर्म नछोपेर त्यसलाई अझ उज्यालो बनाउनु नै कुशल संयोजकको पहिचान हो।
कुनै गीत लोकप्रिय हुनुमा गायकको स्वर, गीतकारका शब्द र सङ्गीतकारको धुनको महत्त्व त हुन्छ नै, त्यसलाई श्रोता हृदयसम्म पुर्याउने सांगीतिक संयोजनको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। गीतको भावलाई नछोपेर त्यसलाई अझ उज्यालो बनाउने, शब्दको संवेदनालाई स्वरको लयसँग जोड्ने र वाद्ययन्त्रका ध्वनिबाट भावनाको अर्को संसार निर्माण गर्ने काम सङ्गीत संयोजकको हुन्छ। रत्नबहादुर खड्गीको सांगीतिक व्यक्तित्वलाई यही दृष्टिबाट बुझ्नुपर्छ।
सङ्गीतसँग जोडिएको जीवनयात्रा
काठमाडौँको कीर्तिपुरमा जन्मिएका खड्गीको साङ्गीतिक यात्रा रेडियो नेपालसँग जोडिएर अघि बढ्यो । वि.सं. २०१० सालतिर रेडियो नेपालमा गीत गाउन थालेका उनी क्रमशः गायन, सङ्गीत सिर्जना र संयोजनका क्षेत्रमा सक्रिय बने । त्यो समय नेपाली गीत-सङ्गीतले आफ्नो आधुनिक पहिचान निर्माण गरिरहेको समय थियो । रेडियो नेपाली गीतको प्रसारण, प्रचार र लोकप्रियताको प्रमुख माध्यम थियो। सीमित प्रविधि र साधनका बीच गीत रेकर्ड गर्नु आफैँमा एउटा साधना थियो ।
त्यस युगका सङ्गीतकर्मीका लागि प्रतिभा मात्र पर्याप्त थिएन; धैर्य, अभ्यास, श्रवण क्षमता र निरन्तर श्रम पनि आवश्यक हुन्थ्यो। प्रत्येक वाद्ययन्त्रको ध्वनि बुझ्नु, त्यसको उपयुक्त प्रयोग पहिचान गर्नु र गीतको भावअनुसार समग्र ध्वनिलाई सन्तुलित बनाउनु सजिलो काम थिएन। खड्गीले यही सांगीतिक परिवेशमा आफ्नो सीपलाई निखार्दै लगे।
बाँसुरी र एकोर्डियनजस्ता वाद्ययन्त्रमा उनको दक्षताको चर्चा गरिन्छ। बाँसुरीको मधुर प्रवाह र एकोर्डियनको विशिष्ट ध्वनिलाई गीतको भावअनुसार प्रयोग गर्न सक्नु उनको सांगीतिक रुचि र शिल्पको परिचायक थियो । उनका लागि वाद्ययन्त्र केवल ध्वनि निकाल्ने साधन थिएनन्; ती भावना अभिव्यक्त गर्ने माध्यम पनि थिए । कहिलेकाहीँ शब्दले भन्न नसकेको कुरा एउटा बाँसुरीको धुनले भन्न सक्छ। कहिलेकाहीँ एउटा सानो सांगीतिक अन्तरालले श्रोताको मनमा दबिएर बसेको स्मृतिलाई ब्युँताउन सक्छ। सङ्गीतको यही सूक्ष्म भाषासँग खड्गीको साधना जोडिएको थियो।
धुनलाई जीवन्त बनाउने शिल्प
गीतको जन्म शब्दबाट हुन सक्छ, धुनबाट हुन सक्छ वा कुनै भावनात्मक अनुभूतिबाट पनि हुन सक्छ। तर रेकर्ड भएर श्रोतासम्म पुग्दासम्म त्यसले अनेकौँ सिर्जनात्मक चरण पार गरेको हुन्छ। कुन ठाउँमा कुन वाद्ययन्त्र बज्ने, कहाँ स्वरलाई खुला छाड्ने, कहाँ सङ्गीतलाई मन्द बनाउने र कहाँ ध्वनिको विस्तार गर्ने-यी निर्णयले गीतको समग्र व्यक्तित्व निर्माण गर्छन्।
सङ्गीत संयोजनको सुन्दरता यहीँ छ । कुशल संयोजकले गीतमाथि आफ्नो सीप थोपर्दैन, बरु गीतभित्र पहिल्यै लुकेको सौन्दर्यलाई उजागर गर्छ। उसले आफ्नो उपस्थिति देखाउनुभन्दा गीतको प्रभाव बढाउन ध्यान दिन्छ। यस अर्थमा सङ्गीत संयोजन दृश्यभन्दा अदृश्य कलाजस्तै हो-श्रोताले त्यसको प्रभाव अनुभव गर्छ, तर त्यसको पछाडि रहेको श्रम सधैँ पहिचान गर्न सक्दैन।
रत्नबहादुर खड्गीको योगदानलाई यही अदृश्य शिल्पको परिप्रेक्ष्यमा स्मरण गर्न सकिन्छ। उनका नामसँग जोडिएका विभिन्न गीतहरूले नेपाली सुगम सङ्गीतको भावनात्मक संसारलाई सम्झाउने अवसर दिन्छन्। ती गीतका शब्द, स्वर, धुन र वाद्यविन्यासलाई अलग-अलग मात्र होइन, समग्र सिर्जनात्मक प्रक्रियाको हिस्साका रूपमा हेर्नु आवश्यक छ। किनकि एउटा गीतको प्रभाव कुनै एक व्यक्तिको मात्र उपलब्धि नभई धेरै प्रतिभाको सहकार्यबाट जन्मिएको सामूहिक सिर्जना पनि हो।
गीतभित्र बाँचेका संवेदना
अरुणा लामाको स्वर, गणेश रत्नको सङ्गीतमा गुञ्जिएको ‘एक्लै बस्दा सधैँ मलाई सम्झना तिम्रो आइदिन्छ’ जस्तो गीत सम्झँदा प्रेम, एकान्त र स्मृतिको भावनात्मक संसार खुल्छ। गीतको शीर्षकले नै अनुपस्थित प्रियजनको सम्झनाले मनमा पार्ने प्रभावलाई सङ्केत गर्छ । नेपाली सुगम सङ्गीतमा यस्ता गीतहरू केवल मनोरञ्जनका माध्यम रहेनन्, ती मानिसका निजी अनुभूति र सामूहिक स्मृतिका अभिव्यक्ति पनि बने।
‘खोलाको दुई किनार भो तिम्रो र मेरो पिरती’ शीर्षकले प्रेम र दूरीबीचको विरोधाभासलाई नदीका दुई किनारको बिम्बमा प्रस्तुत गर्छ। दुई किनारा नजिकै देखिए पनि एकअर्कासँग जोडिन नसक्ने अवस्थाले मानवीय सम्बन्धका कतिपय विडम्बनालाई सम्झाउँछ। त्यस्तै, ‘सिरानीले बिझायो कि’ र ‘मेरो माया छ भने’ जस्ता गीतका शीर्षकले नै नियति, पीडा, स्मृति र प्रेमका फरक अनुभूतितर्फ सङ्केत गर्छन्।
‘त्यो फड्के साँघुले’, ‘दिल दिल’, ‘तिम्रो यादले’, ‘जीवनको छहारीले’, ‘कहाँ बाटो मिसिन्छ’, ‘बाटो छेकेर बग्ने आँसु’ र ‘यादै यादमा’ जस्ता गीतहरूको उल्लेखले पनि खड्गीसँग जोडिएको सांगीतिक यात्राको विविधता सम्झाउँछ। यद्यपि यी सबै गीतमा उनको भूमिका सङ्गीतकार, संयोजक वा गायकमध्ये कुन रूपमा थियो भन्ने कुरा गीतपिच्छे विश्वसनीय अभिलेखबाट पुष्टि गर्नु आवश्यक छ। कलाकारको योगदानलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा जिम्मेवार बाटो भनेकै उनको वास्तविक भूमिकालाई सही रूपमा अभिलेख गर्नु हो।
गीतको जीवन अनौठो हुन्छ । रेकर्डिङ सकिन्छ, कलाकार आफ्नो अर्को काममा लाग्छन्, समयले नयाँ पुस्ता जन्माउँछ, तर कुनै पुरानो गीत अचानक रेडियोमा बज्दा वा कसैले मनको कुनै घाउसँग जोडेर सुन्दा विगत फेरि वर्तमानमा फर्किन्छ। यही पुनरागमनले गीतलाई समयभन्दा लामो आयु दिन्छ । सङ्गीतकर्मीको श्रम पनि त्यही गीतको पुनःश्रवणसँगै फेरि जीवित हुन्छ।
बहुआयामिक साङ्गीतिक व्यक्तित्व
खड्गीलाई केवल सङ्गीत संयोजनको घेराभित्र सीमित गरेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । गायक तथा सङ्गीत सिर्जनासँग पनि जोडिएका हुन्छन् । ‘जीवनको छहारीले’ जस्तो गीतमा उनको आफ्नै स्वर र सङ्गीतको उल्लेख पाइन्छ । यसले अरूका सिर्जनालाई सांगीतिक रूप दिन सक्ने शिल्पी र आफ्नै अभिव्यक्तिलाई स्वर दिन सक्ने कलाकारका रूपमा उनको व्यक्तित्वका दुई पाटा देखाउँछ।
सांगीतिक क्षेत्रमा एउटै विधामा निपुण हुनु पनि साधनाको परिणाम हो, तर गायन, सङ्गीत सिर्जना र संयोजनजस्ता परस्पर सम्बन्धित विधामा सक्रिय रहनुका लागि फरक-फरक सीपको आवश्यकता पर्छ । स्वरको संवेदना, धुनको संरचना र वाद्यविन्यासको सन्तुलन बुझ्ने क्षमता एकअर्कासँग जोडिए पनि तिनका अभ्यासका बाटा फरक हुन्छन् । यी पक्षमा सक्रिय कलाकारको सांगीतिक अनुभवले गीतलाई विभिन्न कोणबाट बुझ्ने दृष्टि प्रदान गर्छ।
खड्गीको जीवन र कर्मलाई स्मरण गर्दा त्यस समयका नेपाली सङ्गीतकर्मीले निर्माण गरेको सांगीतिक जगलाई पनि सम्झनुपर्छ। आज प्रविधिले गीत निर्माणलाई सहज बनाएको छ, ध्वनि सम्पादन, डिजिटल वाद्ययन्त्र र आधुनिक रेकर्डिङ सुविधाले सिर्जनाका नयाँ सम्भावना खोलेका छन् । तर प्रविधि फेरिए पनि गीतको आत्मा बुझ्ने क्षमता, सुरप्रतिको संवेदनशीलता र साधनाको आवश्यकता फेरिएको छैन। अग्रज कलाकारहरूको योगदान यही निरन्तरताको आधार हो।
पर्दापछाडिको साधकप्रति सम्मान
वि.सं. २०७२ माघ ७ गते, ७९ वर्षको उमेरमा रत्नबहादुर खड्गीको जीवनयात्रा समाप्त भयो । उनको भौतिक अनुपस्थितिले एउटा साङ्गीतिक जीवनको अध्याय बन्द गर्यो, तर उनले छोडेर गएका काम, सहकार्य र स्मृतिका ध्वनिहरूलाई समयले पूर्ण रूपमा मेटाउन सक्दैन ।
कलाकारको मूल्याङ्कन केवल उसले पाएको लोकप्रियता वा सम्मानको सूचीबाट हुँदैन । उसले आफ्नो समयको कलालाई कति समृद्ध बनायो, अरू कलाकारका सिर्जनालाई कस्तो योगदान दियो र भावी पुस्ताका लागि कस्तो साङ्गीतिक विरासत छोड्यो भन्ने कुराले पनि उसको स्थान निर्धारण गर्छ । खड्गीलाई सम्झनुको अर्थ नेपाली सुगम सङ्गीतको विकासमा प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा श्रम गर्ने ती साधकहरूलाई सम्झनु पनि हो, जसको योगदान गीतको धुनभित्र त रहन्छ, तर नाम भने सधैँ अग्रभागमा आउँदैन।
गुरु र मार्गदर्शक
खड्गी केवल सङ्गीतकार मात्र थिएनन्, उनी एक उत्कृष्ट सङ्गीत गुरु (टिचर) पनि थिए । उनले बागबजार लगायतका स्थानमा लामो समयसम्म अनगिन्ती नयाँ पुस्ताका गायक-गायिकाहरूलाई शास्त्रीय तथा आधुनिक सङ्गीतको प्रशिक्षण (सा रे ग म) दिएर संगीतको प्रारम्भिक शिक्षा प्रदान गरे । आज नेपाली सङ्गीत क्षेत्रमा स्थापित कैयौँ कलाकारहरू उनकै चेला हुन्, जसलाई उनले सुर र तालको जग बसाल्न सिकाए।
सङ्गीतको संसारमा सबै कलाकारले एउटै प्रकाश पाउँदैनन् । कोही स्वर बनेर श्रोताको मनमा बस्छन्, कोही शब्द बनेर स्मृतिमा रहन्छन्, कोही धुन बनेर समयसँगै बग्छन्। अनि कोही ती सबैलाई जोड्ने अदृश्य सेतु बन्छन् । रत्नबहादुर खड्गीको साङ्गीतिक यात्रालाई यही सेतुको प्रतीकका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
समयले मान्छेलाई बिस्तारै स्मृतिमा बदल्छ, तर साँचो साधनाले छोडेका सुरहरूलाई मौन बनाउन सक्दैन। कुनै पुरानो गीत फेरि बज्दा त्यसमा संलग्न कलाकारहरूको श्रम, संवेदना र सिर्जनशीलता पनि फेरि जाग्छ। रत्नबहादुर खड्गीप्रतिको सच्चा सम्मान यही हो-उनको योगदानलाई सही रूपमा अभिलेख गर्नु, उनका सिर्जनात्मक सहकार्यलाई सम्झनु र नेपाली सङ्गीतको इतिहासमा पर्दापछाडि रहेर उज्यालो थप्ने शिल्पीहरूको स्थानलाई पहिचान गर्नु।
अरुणा लामाको स्वरमा सजिएको ‘एक्लै बस्दा सधैँ मलाई सम्झना तिम्रो आइदिन्छ’ जस्तो गीत सम्झँदा नेपाली सुगम सङ्गीतको त्यो भावुक संसार आँखाअगाडि आउँछ, जहाँ प्रेम केवल मिलनको उत्सव होइन, बिछोडको मौन पीडा पनि हो। त्यस्तै, ‘खोलाको दुई किनार भो तिम्रो र मेरो पिरती’, ‘सिरानीले बिझायो कि’ र ‘मेरो माया छ भने’ जस्ता गीतहरूले नेपाली गीत-सङ्गीतको भावनात्मक यात्रालाई स्मरण गराउँछन् । उनका नामसँग जोडिएका यी गीतहरू र सांगीतिक कामको चर्चा गर्दा गीतकार, गायक, सङ्गीतकार तथा संयोजकबीचको सिर्जनात्मक सहकार्यलाई पनि बिर्सन मिल्दैन।
खड्गीको साङ्गीतिक कर्म कुनै एउटै भूमिकामा सीमित थिएन। उनी गायन र सङ्गीत सिर्जनासँग पनि जोडिएका थिए । ‘जीवनको छहारीले’ जस्तो गीतमा उनको आफ्नै स्वर र सङ्गीतको प्रसङ्ग आउँछ। अरूका गीतलाई सुमधुर बनाउने हातले आफ्नै सिर्जनामा पनि भावनाको रङ भर्न सक्नु उनको बहुआयामिक प्रतिभाको सङ्केत हो। उनका सांगीतिक योगदानको परिमाणबारे विभिन्न स्रोतमा फरक-फरक सङ्ख्या उल्लेख भए पनि, लामो समयसम्म नेपाली गीत-सङ्गीतमा सक्रिय रहनु र अनेकौँ सिर्जनात्मक सहकार्यमा जोडिनु आफैँमा महत्त्वपूर्ण परिचय हो।
सङ्गीतमा सबै योगदान माइक्रोफोनअगाडि उभिएर मात्र गरिँदैन । कतिपय योगदान वाद्ययन्त्रको सानो झङ्कारमा लुकेका हुन्छन्, कतिपय स्वरको उतारचढावमा र कतिपय गीतको समग्र संरचनामा। श्रोतालाई गीत सुन्दा सबै कुरा सहज र स्वाभाविक लाग्छ, तर त्यो सहजताभित्र कति अभ्यास, कति धैर्य र कति सिर्जनात्मक निर्णय लुकेका हुन्छन् भन्ने कुरा कमैले सम्झन्छन्। रत्नबहादुर खड्गी त्यही अदृश्य श्रमका प्रतिनिधि स्रष्टा थिए।
जीवनको अन्तिम अध्याय
वि.सं. २०७२ माघ ७ गते, ७९ वर्षको उमेरमा उनको जीवनयात्रा समाप्त भयो । तर कलाकारको जीवनलाई मापन गर्ने अन्तिम मापदण्ड उसको शारीरिक उपस्थितिमात्र होइन । उसले समयलाई सुम्पेर गएको सिर्जना पनि हो । शरीरले संसार छाडेपछि पनि गीतको कुनै अन्तरामा, बाँसुरीको कुनै मीठो धुनमा वा पुरानो रेकर्डिङको कुनै परिचित झङ्कारमा कलाकारको उपस्थिति फेरि अनुभव गर्न सकिन्छ।
रत्नबहादुर खड्गीलाई सम्झनु भनेको नेपाली सङ्गीतका ती साधकलाई सम्झनु हो, जसले गीतको उज्यालो बढाउन आफू पर्दापछाडि उभिन पनि जाने । लोकप्रियताको प्रकाश सबैमा समान रूपमा पर्दैन, तर सिर्जनाको प्रभाव भने समयसँगै नयाँ अर्थमा उजागर हुन सक्छ ।
गीत बजिरहन्छ, स्वर गुञ्जिरहन्छ र समयले बिर्सन खोजेका नामहरू पनि कुनै प्रिय धुनसँगै फेरि फर्किरहन्छन् । रत्नबहादुर खड्गीको साङ्गीतिक स्मृति पनि नेपाली गीत-सङ्गीतको यही अविराम यात्रामा सुरक्षित रहिरहनेछ ।
