वरिष्ठ स्रष्टा तथा समालोचक डा. गोविन्दराज भट्टराई ‘नेपाली साहित्य प्रज्ञापुरुष’का रूपमा सम्मानित

२१ कात्तिक,झापा । विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि तथा जलवायु परिवर्तन आज सम्पूर्ण मानवजाति र पृथ्वीको अस्तित्वका लागि गम्भीर चुनौती बनेका छन्। यस समस्याको समाधानका लागि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको नेतृत्वमा सन् १९९२ मा जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी प्रारूप महासन्धि (UNFCCC), सन् १९९७ मा क्योटो प्रोटोकल तथा सन् २०१५ मा पेरिस सम्झौता पारित गरिएका छन्। पेरिस सम्झौताले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिलाई औद्योगिकीकरणपूर्वको स्तरभन्दा २ डिग्री सेल्सियसभन्दा निकै कम राख्ने तथा यसलाई १.५ डिग्री सेल्सियसमा सीमित गर्ने प्रयास गर्ने लक्ष्य निर्धारण गरेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदीहरू पग्लने, समुद्रको सतह बढ्ने, बाढी, खडेरी, भीषण गर्मी तथा डढेलोजस्ता प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम बढ्ने, जैविक विविधता नष्ट हुने तथा कृषि उत्पादन र मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने समस्या गम्भीर बन्दै गएका छन्। यस सन्दर्भमा शिक्षा, विज्ञान, संस्कृति र साहित्यका माध्यमबाट पर्यावरणीय चेतना अभिवृद्धि गर्नु आजको महत्त्वपूर्ण आवश्यकता बनेको छ।

विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि तथा जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरण गर्नु सरकारको मात्र नभई प्रत्येक नागरिक, संस्था र सङ्गठनको साझा दायित्व हो। विशेषतः भाषा, साहित्य र संस्कृतिसँग सम्बन्धित संस्थाहरूले साहित्यिक सिर्जनामार्फत पर्यावरणीय चेतना अभिवृद्धि गर्ने, भावी पुस्तालाई प्रकृति संरक्षणप्रति जागरूक बनाउने तथा वातावरणमैत्री नीति निर्माणका लागि जनमत सिर्जना गर्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्। यही दायित्वबोधका साथ नेपाली भाषा संस्कृति मञ्च (NBSM), गुवाहाटी र गुवाहाटी विश्वविद्यालयको आधुनिक भारतीय भाषा तथा साहित्य अध्ययन विभागको संयुक्त सहकार्यमा ‘पर्यावरणीय साहित्य: वर्तमान र भविष्यका सरोकार’ शीर्षकमा २ नोभेम्बर २०२६ का दिन गुवाहाटी विश्वविद्यालयमा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गोष्ठी आयोजना गरियो। यस सङ्गोष्ठीमा नेपाल पर्यासाहित्य प्रतिष्ठान, काठमाडौं तथा जनकवि केशरी धर्मराज थापा–सावित्री थापा प्रतिष्ठान, काठमाडौंले समेत सहकार्य गरेका थिए।

सङ्गोष्ठीमा अङ्ग्रेजी, असमिया र नेपालीलगायत विभिन्न भाषामा 16 वटा शोधपत्र प्रस्तुत गरिनुका साथै ‘पर्यावरण तथा प्रकृति संरक्षण र संवर्द्धनमा साहित्यको भूमिका’ विषयमा परिसंवाद आयोजना गरियो। दुवै सत्रमा पर्यावरणीय साहित्यको अवधारणा, उद्देश्य, कार्यक्षेत्र तथा प्रकृति संरक्षणमा यसको भूमिकाबारे गहन विमर्श भयो। विशेषतः प्रकृतिको वर्णन गर्नु र पर्यावरणीय साहित्यको सिर्जना गर्नु एउटै कुरा हो वा होइन भन्ने विषयमा चर्चा गर्दै पर्यावरणीय साहित्यको विशिष्ट उद्देश्य, सामाजिक दायित्व र व्यावहारिक भूमिकामाथि विचार आदानप्रदान गरियो। साहित्यलाई प्रकृतिको सौन्दर्य वर्णनमा मात्र सीमित नराखी पर्यावरणीय सङ्कटप्रति चेतना जगाउने, सामाजिक जिम्मेवारीबोध विकास गर्ने तथा प्रकृति संरक्षणका लागि प्रेरित गर्ने सशक्त माध्यमका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने विषयमा जोड दिइयो।

सङ्गोष्ठीको उद्घाटन समारोहमा पर्यावरणविद् प्राध्यापक हरिप्रसाद शर्मा, अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त साहित्यकार डा. गोविन्दराज भट्टराई तथा प्राध्यापक दिलीप बराले पर्यावरण र परम्परागत प्रकृतिचेतनाबारे आ–आफ्ना विचार व्यक्त गरे। वक्ताहरूले प्रकृति र मानवजीवनबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्ध, परम्परागत ज्ञानमा निहित पर्यावरणीय चेतना तथा साहित्यले प्रकृति संरक्षणका पक्षमा निर्वाह गर्न सक्ने भूमिकामाथि प्रकाश पारे।

समारोहमा डा. गोविन्दराज भट्टराईको करिब ९०० पृष्ठको नियात्राकृति शिलाङ, तेजपुर गुवाहाटी, (2026) पेशल कुमार लुइँटेलद्वारा अङ्ग्रेजी भाषामा लेखिएको पर्यावरणीय साहित्यसम्बन्धी कृति Waiting for a waterfall तथा An Introduction to Translation Studies भट्टराईको अनुवाद सिद्धान्तसम्बन्धी कृतिको ज्ञानबहादुर क्षेत्रीद्वारा असमियामा अनूदित ‘अनुवाद अध्ययन परिचायिका’(2026)  किताब पनि विमोचन गरियो। यी कृतिहरूको विमोचनले सङ्गोष्ठीलाई पर्यावरणीय साहित्य, यात्रा साहित्य तथा अनुवाद अध्ययनका विविध आयामसँग जोड्दै विशेष महत्त्व प्रदान गर्‍यो। विभिन्न भाषा र साहित्यबीचको अन्तरसम्बन्ध तथा ज्ञानको आदानप्रदानलाई प्रवर्द्धन गर्न यस्ता प्रकाशनले महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

कार्यक्रममा नेपाली भाषा तथा साहित्यको समग्र विकास र विस्तारमा निरन्तर योगदान पुर्‍याउँदै आउनुभएका तथा भारत र विशेषतः असमका नेपाली साहित्यकारहरूलाई आफ्नो ज्ञान, अनुभव, प्रेरणा, मार्गदर्शन र अभिभावकीय सहयोगद्वारा प्रोत्साहित गर्दै आउनुभएका वरिष्ठ साहित्यकार डा. गोविन्दराज भट्टराईको विशिष्ट साहित्यिक व्यक्तित्व, बौद्धिक अवदान र दीर्घकालीन योगदानको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै नेपाली भाषा संस्कृति मञ्च, गुवाहाटीले उहाँलाई ‘नेपाली साहित्यका प्रज्ञापुरुष’ को सम्मानसूचक उपाधिद्वारा सम्मानित गर्‍यो। यो सम्मान उहाँप्रतिको व्यक्तिगत आदरभावको अभिव्यक्ति मात्र नभई नेपाली भाषा, साहित्य, चिन्तन र बौद्धिक परम्परामा उहाँले पुर्‍याउनुभएको योगदानप्रतिको संस्थागत कृतज्ञता र सम्मानको प्रतीकसमेत हो। 

कार्यपत्र प्रस्तुतकर्ता, सहभागी, अतिथि तथा विश्वविद्यालयका प्रतिनिधिहरूको उपस्थितिमा प्रदान गरिएको यस सम्मानलाई आयोजकले नेपाली भाषा र साहित्यका क्षेत्रमा उहाँले पुर्‍याउनुभएको अतुलनीय योगदानप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने तथा उहाँप्रतिको ऋणको केही अंश भए पनि चुकाउने विनम्र प्रयासका रूपमा लिएको छ।

कार्यक्रमको अर्को महत्त्वपूर्ण चरणमा मूर्धन्य लोकगायक जनकवि केशरी धर्मराज थापाको नाममा स्थापित जनकवि केशरी धर्मराज थापा–सावित्री थापा प्रतिष्ठान, काठमाडौंका तर्फबाट उहाँको जीवन, व्यक्तित्व र कृतित्वसम्बन्धी वृत्तचित्र प्रदर्शन तथा व्याख्यान प्रस्तुत गरियो। प्रतिष्ठानका अध्यक्ष मदनराज थापा र मन्टु थापाले उक्त कार्यक्रम प्रस्तुत गरेका थिए। नेपाली भाषा संस्कृति मञ्चका कार्यकारी उपाध्यक्ष तथा असमका साहित्यकार पुरुषोत्तम उपाध्याय दाहालको अध्यक्षतामा सम्पन्न यस कार्यक्रमले सङ्गोष्ठीलाई साहित्य, संस्कृति र लोकपरम्पराको संरक्षणसँग जोड्दै विशेष महत्त्व प्रदान गर्‍यो। यसले नेपाली लोकसाहित्य तथा सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण र नयाँ पुस्तामाझ तिनको परिचय विस्तार गर्ने आवश्यकतालाई समेत उजागर गर्‍यो।

यस अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गोष्ठीमा नेपालबाट 14 जना तथा भारतका विभिन्न प्रान्त बाट करिब 10 जना साहित्यकार, शोधकर्ता र प्रतिनिधिहरूको साथै विश्वविद्यालयका प्रायः 50 जना विद्यार्थी तथा प्राध्यापकहरूको सहभागिता रहेको थियो। साथै, असमका पर्यावरण, भाषा, साहित्य र संस्कृतिमा रुचि राख्ने विभिन्न संस्था तथा सङ्गठनसँग आबद्ध व्यक्तिहरूको पनि उल्लेखनीय उपस्थिति थियो। नेपाल र भारतका विभिन्न क्षेत्र तथा हायदरबादबाट आएका प्राज्ञिक व्यक्तित्व, साहित्यकार तथा अनुसन्धानकर्ताहरूको सहभागिताले पर्यावरणीय साहित्यका विषयमा अन्तरदेशीय संवाद, अनुभव आदानप्रदान र सहकार्यको अवसर सिर्जना गर्‍यो। कार्यपत्र प्रस्तोताहरू यस प्रकार हुनुहुन्छ- विजय हितान — नेपाली साहित्यमा चौथो आयाम : पर्यावरण। डा. अशोक थापा — नेपाली आख्यानमा पर्यावरणीय चेतना। प्रा. अञ्जना वस्ती — दुई पृथक् भाषाका आख्यानमा खिचिएका पर्या चिन्तनका तस्वीरहरू। अनिता कोइराला — पर्याचेतनाको गम्भीर धारमा दुई भूगोलको संयुक्त गुञ्जन!। डा. ज्ञानु अधिकारी — नेपाली निबन्धमा पर्यावरणीय चेतनाको प्रयोग। डा. त्रिभुवन बराई — नेपाली कवितामा पर्यावरणीय सिद्धान्तको प्रयोग। डा. राजकुमार छेत्री — नेपाली साहित्यमा हिमालय सांस्कृतिक चेतना। प्रा. डा. देवेन सापकोटा — असमेली समकालीन नेपाली साहित्यमा पर्यावरणीय चेतना। डा. उमा देवी — गोपाल सिंह नेपालीको काव्यमा प्रकृति एवं पर्यावरणीय सरोकार। महेश पौड्याल (Mahesh Paudyal) — Reimagining Environmental Democracy: Toward a Culturally Sensitive Ecocriticism in Nepal। पंकज शर्मा (Pankaj Sharma) — The Bond Under Threat: Ecological Rupture and the Human-Nature Relationship in Contemporary Literature। प्रियंका प्रियदर्शिनी (Priyanka Priyadarshini) — Ecocritical Shifts in 21st-Century Hindi Literature: From Romanticized Nature to Anthropocene Engagements। ड° কণিমাপাঠক— ‘শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতা’তপৰিৱেশবিজ্ঞান : একঅধ্যয়ন।देविका सुब्बा — ।

साहित्यकार रुद्र बरालको सभापतित्वमा ‘The Role of Literature in Environmental Awareness and Nature Conservation’ (पर्यावरणीय चेतना र प्रकृति संरक्षणमा साहित्यको भूमिका) शीर्षकमा डा देवेन सापकोटाले सञ्चालन गरेको परिसंवादमा गहन एवं सारगर्भित छलफल भयो। परिसंवादमा गोविन्दराज भट्टराई, विजय हितान, नवीन पौड्याल, डा. सुकराज दियाली, डा. दिलीप छेत्री, पुष्पधर शर्मा तथा नैना अधिकारीले आ–आफ्ना विचार, अनुभव र दृष्टिकोण प्रस्तुत गरे। वक्ताहरूले साहित्य र पर्यावरणबीचको अन्तर्सम्बन्ध, प्रकृतिप्रतिको मानवीय दायित्व तथा पर्यावरण संरक्षणमा साहित्यको चेतनामूलक भूमिकामाथि प्रकाश पार्दै पर्या–साहित्यको अवधारणालाई थप गहनता, व्यापकता र सार्थकता प्रदान गरे। 

 

सङ्गोष्ठीको तयारीदेखि विभिन्न चरणमा जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने, आवश्यक समन्वय गर्ने तथा कार्यक्रमको सफल आयोजनाका लागि सहयोग पुर्‍याउने अनेकौँ विद्वान्, साहित्यकार र शुभेच्छुकहरूको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको थियो। विशेषतः प्राध्यापक दिलीप कलिता, प्राध्यापक जयन्तकृष्ण शर्मा तथा साहित्यकार ज्ञानबहादुर क्षत्री पुष्पधर शर्माले आ–आफ्नो क्षेत्रबाट पुर्‍याउनुभएको योगदान, सक्रिय सहकार्य र सहयोगले सङ्गोष्ठीलाई सफल बनाउन उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गर्‍यो। विभिन्न चरणमा आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्दै सहकार्य गर्ने यी व्यक्तित्वहरूको योगदानले सङ्गोष्ठीलाई प्राज्ञिक, साहित्यिक तथा संस्थागत दृष्टिले सार्थक बनाउन महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्‍यो। आयोजकले उहाँहरू लगायत प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा सहयोग पुर्‍याउने सबैप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरेको छ।

सङ्गोष्ठीको निष्कर्षमा आगामी दिनमा पनि यस्ता कार्यक्रम आयोजना गरी साहित्यका माध्यमबाट पर्यावरणीय चेतना र जनजागरण अभिवृद्धि गर्ने तथा प्रकृति संरक्षणलाई साझा सामाजिक दायित्वका रूपमा स्थापित गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरियो। पर्यावरण संरक्षण सरकारको मात्र जिम्मेवारी नभई सम्पूर्ण समाज, नागरिक तथा साहित्यिक र सांस्कृतिक संस्थाहरूको साझा दायित्व हो भन्ने विषयलाई आगामी दिनमा पनि निरन्तर विमर्श र कार्यको केन्द्रमा राख्ने निर्णय गरियो। साहित्यिक सिर्जना, अनुसन्धान, शैक्षिक विमर्श तथा सामाजिक अभियानबीच सहकार्य विस्तार गर्दै प्रकृति संरक्षण र दिगो भविष्य निर्माणका लागि सामूहिक पहल गर्नुपर्ने आवश्यकतामा समेत जोड दिइयो।

सङ्गोष्ठीका प्राज्ञिक संयोजक डा. खगेन शर्माले विभिन्न संस्था, सङ्गठन, विद्वान्, साहित्यकार तथा सहभागीहरूबाट प्राप्त सहयोग र सहकार्यका कारण सङ्गोष्ठी सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको बताउनुभयो। उहाँले कार्यक्रमलाई सफल बनाउन योगदान पुर्‍याउने सहआयोजक तथा सहयोगी संस्था, विश्वविद्यालयका पदाधिकारी तथा प्राध्यापक, अतिथि, कार्यपत्र प्रस्तुतकर्ता, व्यवस्थापनमा संलग्न व्यक्तिहरू र सम्पूर्ण सहभागीहरूप्रति आभार व्यक्त गर्नुभयो। उहाँले प्राज्ञिक तथा साहित्यिक सहकार्यलाई आगामी दिनमा पनि निरन्तरता दिँदै पर्यावरणीय चेतना अभिवृद्धिका लागि थप कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनुभयो।

सङ्गोष्ठीमा प्रस्तुत शोधपत्रहरू केही महिनाभित्रै डा खगेन शर्माको सम्पादनमा कार्यवाही ग्रन्थ (Proceedings) अथवा ISBN Book का रूपमा प्रकाशित गरिने घोषणा पनि गरियो। उक्त ग्रन्थले पर्यावरणीय साहित्यसम्बन्धी सैद्धान्तिक विमर्श, अनुसन्धानका निष्कर्ष तथा प्रकृति संरक्षणमा साहित्यको भूमिकासम्बन्धी विचारलाई अभिलेखीकरण गर्नुका साथै भावी अनुसन्धानकर्ताका लागि उपयोगी सन्दर्भ सामग्रीका रूपमा योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

समग्रमा, यस अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गोष्ठीले पर्यावरणीय साहित्यका सैद्धान्तिक तथा व्यावहारिक पक्षमाथि गहन विमर्श गर्दै साहित्यकार, प्राज्ञिक समुदाय र सामाजिक संस्थाहरूलाई प्रकृति संरक्षण तथा दिगो भविष्य निर्माणका लागि थप जिम्मेवार र सक्रिय बन्न प्रेरित गरेको छ। विभिन्न भाषा, संस्कृति र देशका साहित्यिक तथा प्राज्ञिक समुदायलाई एउटै साझा उद्देश्यमा जोड्दै सम्पन्न यस कार्यक्रमले साहित्यलाई पर्यावरणीय चेतना, सामाजिक उत्तरदायित्व र प्रकृति संरक्षणको सशक्त माध्यमका रूपमा स्थापित गर्ने दिशामा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ।

उक्त कार्यक्रममा सिलगढीबाट डा सुकराज दियालीको नेतृत्वमा सात जना टोली आउनु भएको थियो, देविका सुब्बा, मैतराज राणा, रिना राई, कृष्ण बा ठटाल, सरिता सिन्चुरी, बबिता दियाली। डा सुकराज दियाली परिसंवादमा भाग लिनुभएको तियो भने देविका सुब्बाले कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नु भएको थियो। 

कार्यक्रममा कार्बी आङ्लङबाट ईश्वर नेपालको नेतृत्वमा आठ सदस्यीय टोलीले सहभागिता जनाएको थियो। त्यसैगरी, सिलगढीबाट डा. सुकराज दियालीको नेतृत्वमा सात सदस्यीय टोली सहभागी भएको थियो भने दार्जिलिङबाट डा. राजकुमार छेत्री र नवीन पौड्यालको पनि उपस्थिति रहेको थियो। 

कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि डा. कमल छेत्री र कृष्ण छेत्रीले अतिथिहरूको सम्मानमा गुवाहाटीको नेपाली मन्दिरमा रहेको होटल सागर रत्नमा रात्रिभोजको आयोजना गर्नुभएको थियो। उक्त रात्रिभोजमा सहभागी अतिथिहरूबीच आत्मीय भेटघाट तथा विचार आदानप्रदान भएको थियो।