क्रान्तिदेखि पुनरावृत्तिसम्म: शक्ति, चेतना र स्वीकारोक्ति जागरण - डेन्जोम साम्पाङ
सुशासन, शान्ति, प्रगति र समृद्धिका लागि परिवर्तन अपरिहार्य छ। त्यसैले त यो परिवर्तनमार्फत हामीले राजतन्त्रलाई लोकतन्त्रमा रूपान्तरण गर्यौँ। लोकतन्त्रहरू पछि गणतन्त्रमा बदलिए। तर अचम्मको कुरा के छ भने, समय बित्दै जाँदा हामीले मुक्तिदाताहरू दमनकारी बनेको देख्यौँ। सुधारकहरू नियन्त्रक बने। यस्तो घटना बारम्बार दोहोरिएको जस्तो देखिन्छ। नयाँ शासन पुरानै शासनको नक्कल बनेका इतिहासका केही उदाहरणहरू यहाँ छन्।
सुरु गरौँ १७८९–१७९९ को फ्रान्सेली क्रान्तिबाट (French Revolution Timeline, n.d.; Encyclopaedia Britannica, 2025)। मानिसहरू स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्वको नारा लगाउँदै सडकमा उत्रिए (Roy Rosenzweig Center for History and New Media, n.d.)। उनीहरूले राजा लुई सोह्रौँ, निरङ्कुश राजतन्त्र र सामन्तवादलाई सफलतापूर्वक ढाले (Encyclopaedia Britannica, 2025)। दुःखद कुरा, नयाँ शासन सुरु भएको चार वर्षभित्रै समस्या देखा पर्न थाल्यो। म्याक्सिमिलियन रोबेस्पियरको नेतृत्वमा रहेको सरकारले १७९३ देखि १७९४ सम्म चलेको 'आतङ्कको शासन' (Reign of Terror) का क्रममा आफ्नै हजारौँ नागरिकको हत्या गर्यो (Encyclopaedia Britannica, 2025)।
रूसको बोल्सेभिक क्रान्ति (१९१७) ले पनि यही ढाँचा पछ्यायो। बोल्सेभिकहरूले जार शासनको शताब्दीऔँ पुरानो निरङ्कुश शासनलाई उखेलेर फाले (Pipes, 1990)। तर, त्यो परिवर्तन अल्पकालीन रह्यो। लेनिनका उत्तराधिकारी जोसेफ स्टालिन (१९२४ देखि १९५३) क्रूर आतङ्कले भरिएको तानाशाहमा परिणत भए, जसले सम्पूर्ण राज्यशक्ति आफ्नो हातमा केन्द्रित गरे। इतिहासकार रिचर्ड पाइप्सले यसलाई "निरङ्कुश शक्तिको आफ्नै तर्कद्वारा विश्वासघात गरिएको क्रान्ति" भनेर वर्णन गरेका छन् (Pipes, 1990)।
उपनिवेशवादपछिका क्रान्तिपछि अफ्रिकामा के भयो, हेर्नुहोस्। जिम्बाब्वेले अल्पसङ्ख्यक श्वेत शासनविरुद्ध लड्दा रोबर्ट मुगाबेलाई नायकका रूपमा सम्मान गरियो। तर अन्ततः उनी तानाशाह बने र अर्थतन्त्रलाई तहसनहस पारे। लेखक तथा इतिहासकार मार्टिन मेरेडिथले आफ्नो पुस्तक द स्टेट अफ अफ्रिका (The State of Africa) मा घानादेखि युगान्डासम्मका एकपछि अर्को देशले कसरी यही प्रवृत्ति पछ्याए भन्ने लेखेका छन् (Meredith, 2005)। हिंसात्मक सङ्घर्षबाट उपनिवेशवादबाट पाएको स्वतन्त्रताका वर्षहरू व्यक्तिगत शासनमार्फत लोकतन्त्रको हत्या गर्ने दशकौँमा बदलिए (Meredith, 2005)। नेपाललगायत धेरै देश पनि यो प्रवृत्तिबाट अछुतो छैनन्।
जर्ज अर्वेलले यो विचारलाई बुझे र सन् १९४५ मा आफ्नो रूपक उपन्यास एनिमल फार्म (Animal Farm) मा यसको सार प्रस्तुत गरे। एउटा सुँगुरले समानताका सिद्धान्तमा आधारित समाजवादी राज्य स्थापना गर्ने वाचा गर्दै मान्छे किसानको अधिकारविरुद्ध सङ्घर्षको नेतृत्व गर्छ। तर विद्रोह सफल भएपछि एनिमल फार्मको नियन्त्रण लिने त्यही सुँगुर आफ्नो पूर्ववर्ती किसानजस्तै तानाशाह बन्छ (Orwell, 1945)।
शक्ति पाएपछि असल मानिस किन खराब बन्छन्?
अघिल्ला अनुच्छेदहरूले पहिले असल रहेका मानिसहरूबाट कसरी खराब व्यक्तिहरू जन्मन्छन् भन्ने औँल्याए। शक्ति पाएपछि उनीहरू भ्रष्ट र खराब बन्छन्। तर शक्तिले यस्तो कसरी गर्छ?
ग्यालिन्स्की र उनका सहकर्मी अनुसन्धानकर्ताहरूले (२००६) पत्ता लगाए कि शक्तिले वास्तवमा मानिसको अरूप्रति समानुभूति राख्ने क्षमतालाई घटाउँछ। शक्तिको प्रभावले दृष्टिकोण लिने क्षमतामा कसरी असर पार्छ भन्ने अध्ययनहरूको शृङ्खलामा उनीहरूले पत्ता लगाए कि शक्ति भएका व्यक्तिभन्दा शक्तिहीन मानिसहरू अरूले कसरी देख्छन्, सोच्छन् र महसुस गर्छन् भन्ने कुरा बुझ्न बढी सक्षम हुन्छन् (Galinsky et al., 2006)।
सन् १९११ मा जर्मन समाजशास्त्री रोबर्ट मिचेल्सले पहिलो पटक "अल्पतन्त्रको फलामको नियम" (Iron law of oligarchy) प्रस्तुत गरे। यो पदावलीले सुझाव दिन्छ कि कुनै पनि सङ्गठन सुरुमा जतिसुकै लोकतान्त्रिक भए पनि समयसँगै त्यो कम लोकतान्त्रिक हुँदै जान्छ (Michels, 2000)। शक्ति अभिजात वर्गका नेताहरूमा केन्द्रित हुन्छ। समय बित्दै जाँदा उनीहरू जनताको हितभन्दा आफ्नै पदको रक्षा गर्न थाल्छन्। साधारण सदस्यहरू शक्तिहीन बन्छन्।
"शक्तिले भ्रष्ट बनाउँछ, र निरङ्कुश शक्तिले पूर्ण रूपमा भ्रष्ट बनाउँछ" (Acton, 1887)। पत्रकार लर्ड एक्टनले सन् १८८७ मा यो लेखेका थिए। जब मानिसहरूले शक्ति प्राप्त गर्छन्, उनीहरू बदलिन्छन्। जब मानिसहरूलाई दबाबमा पारिँदैन वा जवाफदेही बनाइँदैन, तब उनीहरू अहङ्कारी बन्छन् र आफूलाई विशेषाधिकार प्राप्त ठान्छन्। उनीहरू आफूलाई सामान्य नियम र कानुन मान्नु नपर्ने असाधारण मानिस ठान्छन् (Acton, 1887)।
मनोवैज्ञानिक कार्ल जुङले भनेका थिए कि हामी सबैभित्र एउटा अचेतन 'छायाँ' (shadow) पक्ष हुन्छ, जसलाई हामी आफैँमा स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्छौँ। अहङ्कार, आक्रामकता, हिंसा र अरूलाई नियन्त्रण गर्ने इच्छा हाम्रो 'छायाँ' का पक्षहरू हुन् (Jung, 1959)। जब हामी यी विशेषताहरूलाई आफैँमा स्वीकार गर्दैनौँ, तब हामी तिनलाई अरूमाथि थोपर्छौँ (प्रक्षेपण गर्छौँ)।
राजनीतिक सिद्धान्तकार हान्ना आरेन्टले सन् १९६३ मा "खराबीको सामान्य रूप" (banality of evil) बारे चर्चा गरिन्, जसको अर्थ यदि कसैले सचेत विचारविना केवल आदेश पालन गर्दै आफ्नो काम गर्छ भने ऊ एक सामान्य व्यक्ति भएर पनि खराबीको कारण बन्न सक्छ। एक नाजी कर्मचारीको मुद्दामा रिपोर्टिङ गर्ने क्रममा हान्नाले यो कुरा बुझिन्, जहाँ उनले पत्ता लगाइन् कि एक औसत मानिस केवल आफ्नो काम गरिरहेको थियो र उसको सामान्य कार्यले होलोकास्ट (यहूदी नरसंहार) निम्त्याइरहेको तथ्य नबुझी अन्धो रूपमा आदेश मानिरहेको थियो (Arendt, 1963)।
मनोवैज्ञानिक फिलिप जिम्बार्डोले आफ्नो पुस्तक द लुसिफर इफेक्ट (The Lucifer Effect) मा असल मानिस खराब बनेको अर्को कुख्यात उदाहरणबारे लेखेका छन्। जिम्बार्डोले पत्ता लगाए कि असल मानिसहरू शक्तिबाट भ्रष्ट हुन सक्छन्। उनको प्रसिद्ध स्ट्यानफोर्ड जेल प्रयोग (Stanford Prison Experiment) ले यो सत्यलाई उजागर गर्यो। उक्त प्रयोगमा सामान्य विद्यार्थीहरूलाई अनियमित रूपमा जेल गार्डको भूमिका दिइयो। हिंसाको कुनै इतिहास नभए पनि गार्डको भूमिका निर्वाह गर्ने सहभागीहरूले चाँडै दुर्व्यवहारपूर्ण व्यवहार अपनाए (Zimbardo, 2007)।
इतिहासले राजनीतिक नेता र व्यक्तिहरूले आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गरेको मात्र देखाउँदैन। यो आध्यात्मिक र धार्मिक क्षेत्रमा पनि लागु हुन्छ। हामीले आध्यात्मिक नेता र ज्ञानप्राप्त गुरुहरू आफैँले सिकाएका मूल्यमान्यताको विपरीत विवादमा फसेको देखेका छौँ। तर यस्तो किन हुन्छ? अन्याय अन्त्य गर्न लड्ने मानिसहरू नै कसरी तिनको नयाँ सिर्जनाकर्ता बन्छन्?
यसको उत्तर अधिकांश क्रान्तिहरूको दिशामा लुकेको छ। किनभने धेरैजसो अवस्थामा क्रान्तिहरू दमनका कारण उत्पन्न आक्रोशबाट सुरु हुन्छन् र विकासभन्दा पनि विरोधमा आधारित हुन्छन्। तिनीहरू सुधार गर्नुको सट्टा प्रतिस्थापन गर्न खोज्छन्।
क्रान्तिकारी आन्दोलनहरूले अन्ततः आफूले विद्रोह गरेका उस्तै प्रकारका प्रणालीहरू स्थापना गर्ने प्रवृत्ति राख्छन्। अत्यधिक शिक्षित, आध्यात्मिक रूपमा प्रशिक्षित वा नैतिक रूपमा उत्प्रेरित नेताहरूले समेत मानवतालाई असफल बनाएका छन्।
यी सबै कुरा चेतना नाजुक हुन्छ भन्ने प्रमाण हुन्। त्यसोभए वास्तविक समानता, समता र शक्तिको उचित उपयोग ल्याउने समाधान के हो त?
स्वीकारोक्ति: परम समाधान
मानवताले सयौँ वर्षदेखि अथक रूपमा खोजिरहेको एउटा प्रश्न छ: शक्ति पाएपछि असल मानिसहरू किन खराब बन्छन्? हामीले माथि देखेझैँ, इतिहास र सिद्धान्तहरूले यो किन हुन्छ भन्नेबारे राम्रो जानकारी दिएका छन्, तर यसलाई हुन नदिने वास्तविक उत्तर दिएका छैनन्। अधिकांश दर्शन, आध्यात्मिक शिक्षा र नेतृत्वका मोडेलहरूले चेतनामा जोड दिन्छन्, तर चेतना आफैँ त्यति प्रभावशाली भए पनि भरपर्दो हुँदैन। यहीँनेर स्वीकारोक्ति (Svikarokti) को प्रवेश हुन्छ।
स्वीकारोक्तिले परम समाधान खोज्छ। पहिलो कदम भनेको चेतना मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने बुझ्नु हो। यो दिगो हुनुपर्छ। स्वीकारोक्तिमा हाम्रो अनुभवले देखाउँछ कि शक्तिले भ्रष्ट बनाउनुको मूल कारण दिगो चेतनाको अभाव हो। अधिकांश नेताहरू चेतनाका साथ सुरु गर्छन्, तर यदि त्यो दिगो छैन भने दबाब, प्रशंसा, डर र नियन्त्रणका सामु कुनै न कुनै समय त्यो चेतना हराउन सक्छ। जब दिगो चेतनाको अभाव हुन्छ, तब यो समाजभरि फैलिन्छ। यसले पूर्वाग्रह, असमानता, भेदभाव र शक्तिको असीमित भोकलाई जन्म दिन्छ।
स्वीकारोक्ति अस्थायी चेतनामा निर्भर रहँदैन। बरु, स्वीकारोक्तिले स्वीकारोक्ति आन्तरिक जागरण (Svikarokti Inner Awakening) भनिने प्रक्रियामार्फत व्यवस्थित रूपमा दिगो चेतना निर्माण गर्छ।
एक पटक चेतना प्राप्त भएपछि त्यो स्वतः कायम रहँदैन। यदि त्यस्तो हुन्थ्यो भने, अत्यधिक सचेत, अनुभवी नेता र गुरुहरू विभिन्न विवादहरूसँग सङ्घर्ष गरिरहेको हामीले देख्ने थिएनौँ। लोभको बानी (conditioning) ले चेतना हराउँछ र शक्तिको मोहमा ध्यान भड्किँदा यो चिप्लिएर जान्छ। त्यसैले हामी चेतनालाई अटोपाइलट (स्वचालित) मोडमा छोड्न सक्दैनौँ। बोटबिरुवालाई नियमित पानी चाहिने र हाम्रो शरीरलाई स्वस्थ रहन नियमित व्यायाम चाहिनेजस्तै यसलाई नियमित नवीकरण चाहिन्छ; नत्र मनका शुद्धभन्दा शुद्ध उद्देश्यहरू पनि बिस्तारै अहङ्कार, लोभ, नकारात्मक प्रलोभन, औचित्य साबित गर्ने प्रवृत्ति, नियन्त्रण आदिमा पतन हुनेछन्।
त्यसैले हामी स्वीकारोक्ति आन्तरिक जागरणको अभ्यास गर्छौँ। यो एक पटकको बोध वा तपाईंको नैतिक अडानको घोषणा मात्र होइन। आन्तरिक जागरण भनेको दैनिक अभ्यास हो जसले तपाईंलाई के न्यायपूर्ण, निष्पक्ष र सही छ भन्नेबारे सचेत रहन अनुमति दिन्छ। आन्तरिक जागरणले तपाईंको उद्देश्य, छनोट र व्यवहारको बानीकै रूपमा अवलोकन गर्ने क्षमता सिर्जना गर्छ। आन्तरिक जागरण भनेको तपाईंको नेतृत्वमाथि निरन्तर प्रश्न गरिरहनु हो।
स्वीकारोक्तिमा हामी शक्तिलाई कहिल्यै हामीले स्वामित्व लिएको कुराका रूपमा हेर्दैनौँ। हामीलाई थाहा छ कि हामीसँग भएको शक्तिको कुनै पनि पद सापटी लिइएको हो। हामी त्यो शक्तिका संरक्षक (stewards) हौँ र सधैँ जवाफदेही रहनुपर्छ।
स्वीकारोक्तिलाई थाहा छ कि बोध (enlightenment) परीक्षामा मात्र होइन, विजयमा पनि कायम रहनुपर्छ। धेरै मानिसहरू चुनौतीका बेला उच्च चेतना कायम राख्छन्, तर चुनौती सकिएपछि त्यो गुमाउन सक्छन्। आज विश्व प्राकृतिक स्रोत र वातावरणीय दिगोपनप्रति चिन्तित छ, तर चेतनाको दिगोपनप्रति विरलै सचेत छ। त्यसैले स्वीकारोक्तिले वास्तवमा समग्र रूपमा चेतनाको दिगोपनको कुरा गरिरहेको छ।
स्वीकारोक्तिले तपाईंको भित्री संसारलाई तपाईंको बाहिरी भूमिका (outer role) सँग एकीकृत गर्छ। मनोविज्ञानले हामीले शक्ति लिँदा मनमा के हुन्छ भनेर वर्णन गर्छ। राजनीतिशास्त्रले प्रणालीहरू कसरी भ्रष्ट हुन्छन् भनेर वर्णन गर्छ। आध्यात्मिकताले भित्र कसरी ब्युँझने भनेर वर्णन गर्छ। स्वीकारोक्तिले दिगो चेतना लागु गरेर यी सबै भूमिकालाई समेट्छ, र यो स्वीकारोक्ति आन्तरिक जागरणमार्फत प्राप्त गरिन्छ।