एक इट्टाले बनेको झापा नाटक घर - संघर्षको कथा- रेनुका खरेल
“सडकदेखि सदनसम्म, हरेक नेता र राष्ट्र प्रमुखको घरदैलो” भन्ने चेतनासँगै जन्मिएको सांस्कृतिक सपना हो झापा नाटक घर। यो केवल इँटा, बालुवा र सिमेन्टको संरचना मात्र होइन; यो झापाको कला, चेतना, संघर्ष र सामूहिक विश्वासको प्रतिमूर्ति हो। हुने ले हाम्रो भाषा कला र साहित्यको संरक्षणका लागि १ धुर भुमि दान दिनु नहुनेले कमसेकम -१५ रुपैयाको १ इट्टा सहयोग समर्पण अभियानबाट बनेको हो । कल्पितको सपना मात्र हैन यो भवन निर्माण गर्दा प्रत्येक इट्टामा पसिना मिसिएको छ, प्रत्येक भित्तामा कलाकारको सपना कोरिएको छ, र प्रत्येक कोठामा सांस्कृतिक जागरणको आवाज गुञ्जिएको छ। कलाकार स्वयमको श्रमका थोपा थोपा र दाताका एक एक सहयोगी इट्टाहरु मिलेर ३ करोड ५० लाखका इट्टा मिलेर झापा नाटक घर उभिएको छ भने । १ धुर भुमिदानबाट १४५ धुर जमिन नाट्य समुहको नाममा सुनिश्चित हुन सफल भएको पाइन्छ । २०७६ साल असार ११ गते विधिवत् शिलान्यास भइ सुरु गरिएको अभियान ६ बर्षको समयमा मुर्त रुप दिन सफल भएको कल्पित को कथन छ । बहुजातिय साँस्कृतिक संग्रहालय सहितको झापा नाटक घर बनाउने समपना बोकेको प्रतिष्ठानलाइ अब संग्रहालय निर्माण गर्न २५ अर्ब रकम खाँचो परेको छ ।
कल्पितको नेत्रित्वमा २०५८ सालमा स्थापना भएको क्षितिज नाट्य समुहले सडक नाटक, रेडियो नाटक सिरियल ,चलचित्र निर्माण संग पछिल्लो समय कला र कलाकारलाइ स्थायित्व झापाको बिर्तामोड -१मा य१ अभियानको बिजारोपण गरेको हो । दिन झापाको बिरझापा नाटक घरको निर्माण कुनै ठूला लगानीकर्ता वा विशाल सरकारी बजेटको परिणाम थिएन। यो एक–एक इट्टा जोड्दै बनेको जन–अभियान थियो। स्थानीय कलाकार, साहित्यकार, सांस्कृतिक अभियन्ता र कला प्रेमीहरूको सानो–सानो सहयोगले सुरु भएको यो यात्रा क्रमशः विशाल पहिचानमा रूपान्तरण भयो। यस अभियानको केन्द्रमा माधब कल्पितको निरन्तर सक्रियता र क्षितिज नाट्य प्रतिष्ठान नेपालको संगठनात्मक नेतृत्व मुख्य आधार बन्यो।
“एक इट्टा, एक सपना” भन्ने भावनाले झापा नाटक घरको सुरुवात गर्यो। सुरुका दिनहरूमा व्यवस्थित रंगमञ्च नहुँदा कलाकारहरू विद्यालयका हल, खुला चौर वा अस्थायी मञ्चमा निर्भर हुनुपर्थ्यो। यस अभावले कलाकारभित्र स्थायी घरको आवश्यकता महसुस गरायो। यही आवश्यकता नै आन्दोलनको रूप लिँदै गयो— सडकमा आवाज उठ्यो, समुदायमा छलफल भयो, र अन्ततः त्यो आवाज सांस्कृतिक संरचनामा परिणत भयो।
माधब कल्पित केवल एक व्यक्ति होइनन्; झापा नाटक घरको सन्दर्भमा उनी एक प्रतीक हुन्— लगन, धैर्य र सांस्कृतिक समर्पणको प्रतीक। उनले व्यक्तिगत समय, श्रम र स्रोत खर्चेर कलाकारहरूलाई एकताबद्ध गरे। क्षितिज नाट्य प्रतिष्ठानले संगठनात्मक ढाँचा, योजना र निरन्तर कार्यक्रममार्फत यो सपनालाई संस्थागत रूप दियो। यसरी व्यक्तिको उत्साह र संस्थाको संरचना मिल्दा सामूहिक शक्ति जन्मियो।
झापा नाटक घरको निर्माण प्रक्रिया स्वयंमा लोकतान्त्रिक अभ्यास जस्तै थियो।
• कसैले श्रमदान गर्यो
• कसैले आर्थिक सहयोग गर्यो
• कसैले प्रचार गर्यो
• कसैले मञ्चमा कला देखाएर जनसमर्थन जुटायो
. कसैले भुमिदान दिए
यसरी यो भवन केवल भौतिक संरचना रहेन; यो समुदायको सहभागिताबाट बनेको सांस्कृतिक सदन बन्यो।
“सडकदेखि सदनसम्म” भन्ने चेतनाको अर्थ यहाँ गहिरो रूपमा देखिन्छ। सडक भनेको जनताको भावना, उत्साह र आवाज हो। सदन भनेको संरचना, स्थायित्व र निर्णयको स्थान हो। झापा नाटक घर यी दुईबीचको पुलजस्तै बन्यो— जहाँ सडकको ऊर्जा मञ्चमा बदलियो र मञ्चको आवाज समाजभर फैलियो। कलाकारले यहाँ नाटक मञ्चन मात्र गरेनन्; सामाजिक सन्देश, राजनीतिक चेतना, मानवीय मूल्य र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त बनाए।
हरेक नेता र राष्ट्र प्रमुखको घरदैलो भन्ने भावनाको सन्दर्भमा झापा नाटक घर एउटा सांस्कृतिक दूत पनि बन्यो। कला केवल मनोरञ्जन होइन; यो प्रश्न सोध्ने शक्ति हो, चेतना जगाउने माध्यम हो। यहाँ मञ्चन भएका नाटकहरूले समाजका विकृति, अन्याय, असमानता र आशाका कथाहरू उजागर गरे। यसरी नाटक घर प्रत्यक्ष राजनीति नगरे पनि सामाजिक उत्तरदायित्व र नागरिक चेतनाको केन्द्र बन्यो।
समयसँगै झापा नाटक घर केवल नाटक मञ्चन गर्ने स्थानमा सीमित रहेन।
यो बन्यो—
• अभिनय प्रशिक्षण केन्द्र
• साहित्यिक गोष्ठी स्थल
• सांस्कृतिक उत्सवको घर
• युवाको सिर्जनात्मक प्रयोगशाला
यसका भित्ताहरूले असंख्य संवाद सुने, यसको मञ्चले सयौं पात्रहरूलाई जीवन दियो, र यसको दर्शकदीर्घाले अनगिन्ती ताली र भावनाहरू साक्षी राख्यो।
झापा नाटक घरको विशेषता यसको आत्मा हो। ठूलो बजेटले बनेका भवनहरू प्रशस्त छन्, तर जनसहभागिताले बनेका संरचनाहरू विरलै हुन्छन्। यहाँ प्रत्येक इट्टा दान, श्रम र विश्वासको प्रतीक हो। त्यसैले भनिन्छ— “झापा नाटक घर इट्टाले होइन, सपनाले बनेको हो।”
यस यात्राले एउटा सन्देश दिन्छ:
जब समुदाय एकजुट हुन्छ,
जब कला र चेतना मिल्छ,
जब व्यक्तिको समर्पण र संस्थाको संरचना सँगै हिँड्छ,
तब असम्भव जस्तो देखिने सपना पनि वास्तविकतामा बदलिन्छ।
आज झापा नाटक घर झापाको मात्र होइन, नेपाली रंगमञ्चको प्रेरणास्थल बनेको छ। यसले देखाएको बाटो स्पष्ट छ— सांस्कृतिक विकास कुनै एक दिनको काम होइन; यो निरन्तरता, सहभागिता र विश्वासको परिणाम हो।
अन्ततः, “१ इट्टाले बनेको झापा नाटक घर” केवल शीर्षक होइन, यो दर्शन हो। यसले भन्छ—
एक इट्टा थपिँदा केवल भित्तो उचालिँदैन,
एक कलाकार उभिँदा केवल पात्र जन्मिँदैन,
एक संस्था सक्रिय हुँदा केवल कार्यक्रम हुँदैन,
बरु एउटा समाज जाग्छ,
एउटा पहिचान बन्छ,
र एउटा इतिहास लेखिन्छ।
झापा नाटक घर यही इतिहासको जीवित अध्याय हो—
जहाँ इट्टाले आकार दियो,
कलाले आत्मा दियो,
र सामूहिक सपनाले पहिचान दियो।
तीनकुने काठमाडौं